Zamek Książ w Wałbrzychu to jedna z najpiękniejszych i najbardziej intrygujących warowni w Polsce. Malowniczo usytuowany na skalnym cyplu otoczonym lasami Książańskiego Parku Krajobrazowego, nad doliną rzeki Pełcznicy, od wieków przyciąga turystów, pasjonatów historii, eksploratorów oraz – co istotne – miłośników tajemnic. Choć sam zamek ma długą i barwną historię, to właśnie wydarzenia z okresu II wojny światowej dodają mu aurę zagadki. Dziś trudno jednoznacznie oddzielić fakty od legend, a im głębiej schodzimy w podziemia Książa, tym więcej pytań się rodzi.
Zamek jak z bajki – początki i złoty wiek Hochbergów
Zamek Książ (niem. Schloss Fürstenstein) został zbudowany pod koniec XIII wieku przez Bolka I Surowego, księcia świdnicko-jaworskiego z dynastii Piastów. Początkowo pełnił funkcje obronne, ale z biegiem lat przekształcał się w rezydencję godną królów. Po śmierci Bolka II Małego zamek przeszedł pod panowanie Korony Czeskiej, a następnie był we władaniu kolejnych rodów – aż do czasu, gdy na stałe związał się z rodziną Hochbergów.
Wnętrza Zamku Książ Fot. Adam Garus
To właśnie Hochbergowie przekształcili Książ w jedną z najokazalszych rezydencji tej części Europy. W XIX wieku należał do nich nie tylko Książ, ale i słynna rezydencja Hochbergów w Anglii – Castle of Dunrobin, a także ogromne połacie ziemi na Śląsku i Górnym Śląsku. Jeden z najbogatszych ludzi Europy – Jan Henryk XV – był właścicielem zamku i wielkim mecenasem sztuki. To on ożenił się z słynną księżną Daisy, angielską arystokratką i ikoną swoich czasów.
Daisy von Pless (fotografia z 1898) Fot. James Lafayette/Wikipedia
Księżna Daisy von Pless (urodzona jako Mary Theresa Olivia Cornwallis-West) zyskała ogromną popularność dzięki swojemu wdziękowi, inteligencji i działalności charytatywnej. Jej pamiętniki, które zachowały się do dziś, są nie tylko fascynującym świadectwem życia arystokracji, ale też cennym źródłem informacji o kulisach wydarzeń politycznych i towarzyskich przełomu XIX i XX wieku.
Wojna wszystko zmienia – Książ pod rządami III Rzeszy
Gdy wybuchła II wojna światowa, Hochbergowie – anglo-niemiecki ród o licznych powiązaniach z Wielką Brytanią – stali się niewygodni dla nazistowskich władz. Rodzina została stopniowo wypchnięta z zamku, a sam obiekt przejęło SS. W 1941 roku rozpoczęła się najciemniejsza karta historii Książa – przekształcenie zamku w część projektu o kryptonimie „Riese” (niem. „Olbrzym”).
Projekt „Riese” to do dziś jedna z największych zagadek Dolnego Śląska. Hitlerowcy rozpoczęli budowę ogromnych kompleksów podziemnych w Górach Sowich i właśnie pod Książem. Celem była budowa tajnej kwatery głównej Adolfa Hitlera lub centrum dowodzenia dla najwyższych władz III Rzeszy. Zamek miał stanowić reprezentacyjną część tego gigantycznego projektu, połączoną z rozbudowanymi podziemiami i niezależnym systemem komunikacyjnym.
Podziemia Książa Fot. Marie Čcheidzeová
Prace były prowadzone przez więźniów obozów koncentracyjnych, przede wszystkim filii Gross-Rosen. Warunki pracy były nieludzkie, a wielu robotników zmarło z wycieńczenia, chorób i wskutek wypadków. Niemcy zbudowali pod zamkiem trzy kondygnacje betonowych korytarzy, zbrojonych ścian, szybów i komór technicznych. Do dziś nie wszystkie zostały zbadane.
Co ciekawe, nie odnaleziono żadnych jednoznacznych dokumentów, które pozwoliłyby precyzyjnie określić przeznaczenie podziemi. Spekulacje są różne – od bunkra dla Hitlera, przez laboratoria i tajne archiwa, aż po fabryki broni. Istnieje również teoria, że w jednym z szybów miały być ukryte kosztowności zagrabione przez nazistów.
Zaginione skarby i legendy
Z zamkiem wiążą się liczne legendy i hipotezy. Jedna z najbardziej znanych mówi o „złotym pociągu” – niemieckim składzie pełnym kosztowności, który miał zaginąć gdzieś w okolicach Wałbrzycha. Choć nie ma dowodów, że pociąg miał cokolwiek wspólnego z Książem, nie brakuje teorii, że właśnie pod zamkiem mogły znajdować się magazyny pełne kosztowności i dzieł sztuki.
Inna legenda mówi o ukrytym skarbie Hochbergów – kolekcji biżuterii księżnej Daisy, która miała zniknąć w czasie wojny. Czy została wywieziona? Czy ukryto ją w tajnych skrytkach zamku? Do dziś trwają poszukiwania i badania.
Również postać samej Daisy obrasta w mity. Choć zmarła w 1943 roku w pobliskim zamku w Pszczynie, wielu twierdzi, że jej duch wciąż krąży po zamkowych komnatach. Pracownicy i turyści opowiadają o dziwnych dźwiękach, zimnych podmuchach powietrza i nieuchwytnym zapachu róż – ulubionych kwiatów księżnej.
Po wojnie – tajemnice trwają
Po wojnie zamek popadł w ruinę. Część wyposażenia zrabowano, inne elementy uległy dewastacji. Przez dziesięciolecia zamek był częściowo zamknięty dla zwiedzających, a prace badawcze w podziemiach prowadzone były sporadycznie i często utajnione.
Dopiero w ostatnich latach, dzięki zainteresowaniu historyków, eksploratorów i pasjonatów historii, tajemnice Książa znów trafiły na czołówki mediów. Pojawiły się nowe hipotezy, wznowiono prace badawcze, a podziemia zaczęto częściowo udostępniać turystom.
W 2018 roku, podczas badań z użyciem georadaru i specjalistycznych urządzeń, odkryto nieznane dotąd pomieszczenia pod tarasami zamku. Pojawiły się też informacje o rzekomych zamaskowanych szybikach wentylacyjnych prowadzących do niezbadanych tuneli. Czy to kolejne wejścia do tajnych laboratoriów? Czy może tylko niedokończone korytarze?
Książ dziś – perła Dolnego Śląska i magnes na odkrywców
Dziś Zamek Książ jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Polsce. Rocznie przyciąga setki tysięcy turystów z kraju i zagranicy. Można zwiedzać nie tylko pięknie odrestaurowane komnaty i tarasy ogrodowe, ale również wejść do części podziemi – mrocznych, surowych i fascynujących.
Zamek Książ Fot. Adam Garus
W zamku odbywają się liczne wydarzenia – od wystaw po festiwale historyczne i nocne zwiedzanie. Szczególnie dużym zainteresowaniem cieszy się cykl „Książ od kuchni” i tajemnicze „Noce z duchami”, podczas których przewodnicy opowiadają najbardziej niezwykłe historie z dziejów zamku.
W 2021 roku w jednym z pomieszczeń otwarto stałą wystawę poświęconą projektowi „Riese”, a także pamiątkom po rodzinie Hochbergów. Można tam zobaczyć unikatowe zdjęcia, dokumenty, a nawet elementy wyposażenia zamkowych komnat z czasów świetności Książa.
I wciąż pytania bez odpowiedzi…
Czy Książ miał być jedną z głównych kwater Hitlera? Gdzie kończą się tunele wykute w skale? Czy pod zamkiem wciąż spoczywają skarby Hochbergów lub kosztowności III Rzeszy? A może podziemia kryją coś jeszcze bardziej szokującego?
Mój przyjaciel Adam Garus również poszukiwał tam odpowiedzi na frapujące wszystkich pytania Fot. AG
Na te pytania nie ma jeszcze jednoznacznych odpowiedzi. Ale to właśnie tajemnica – obok bajkowej architektury i historii rodem z powieści – przyciąga do Książa coraz więcej ludzi. Zamek nie tylko zachwyca, ale też wciąga. Każdy, kto choć raz go odwiedzi, wychodzi z uczuciem, że musi tu wrócić. Bo kto wie, może to właśnie ty odkryjesz kolejną z jego tajemnic?
